Lessenreeks: spelenderwijs leren over jezelf en de ander
Annemarie Kamp is mentor en talentbegeleidster op SG De Waerdenborch in Goor. Tijdens haar RITHA-afstudeeronderzoek mijmerde ze over materiaal waarmee ze leerlingen met hoogbegaafdheidskenmerken kon begeleiden. Drie weken later kreeg ze de Lessenreeks ‘Vergroten Zelfkennis & Lichaamsbewustzijn’ van Nathalie Jans en Bernadet Putto onder ogen. Wat bleek: het materiaal sloot één-op-één aan op haar wensen. De reeks bleek bovendien ook uitermate geschikt voor leerlingen zonder begaafdheidskenmerken en dus voor haar mentorklas. Ze is daarnaast toepasbaar in de bovenbouw van het primair onderwijs én in het speciaal onderwijs. Benieuwd naar de inhoud, de hoed en de rand? In dit artikel komen zowel de beide ontwikkelaars als Annemarie aan het woord.
Het één leidde tot het ander
Op de vraag hoe de ontwikkeling van de Lessenreeks tot stand kwam, reageert Nathalie: ‘We deden beiden de opleiding tot talentbegeleider en kregen de opdracht: ontwikkel iets voor je eigen school’. Bernadet en ik werken samen en we besloten een activiteitenreeks te ontwikkelen. Bernadet nam, als ondersteuningscoördinator en talentbegeleider, het hoofdstuk over executieve functies voor haar rekening. En ik, als psychomotorisch therapeut en onderzoeker, weidde een hoofdstuk aan lichaamsbewust werken. Superleuk om te doen. Onze leidinggevende moedigde ons daarop aan extra hoofdstukken te schrijven. We vroegen mentoren naar andere thema’s om een mentorles zinvol te vullen en werden overladen met ideeën waarmee we wel 100 hoofdstukken hadden kunnen vullen. We selecteerden tien thema’s en gingen aan de slag. Het resultaat is een compleet pakket vol bekende en minder bekende activiteiten en lessen die heel laagdrempelig zijn ingestoken. Je leest het door en kunt vrijwel gelijk, met weinig tot geen voorbereiding, beginnen.’
Uiterst gebruiksvriendelijk
Dit gebruiksgemak komt voort uit de eigen schoolervaring van Nathalie en Bernadet. ‘We werken beiden al jaren in het onderwijs. We weten wat haalbaar is binnen een lesuur, welke materialen er zijn en hoe een klaslokaal eruit ziet. Als er al materiaal nodig is bij een les, dan is dat simpel en weinig, zoals vouwblaadjes, een zakje ballonnen of een rol ducttape. Bij elk onderwerp staan bovendien tips voor liedjes of een link naar een filmpje.
Annemarie Kamp benadrukt dat de gebruiksvriendelijkheid ook naar voren komt in de breedte van de inhoud: ‘Speelt er in mijn klas iets of loopt een leerling vast? Er is altijd wel een bijpassende les of thema. Wat ook mooi is, is dat de themalessen een opbouw kennen, al hoef je die niet per se te volgen.’
Leren door te doen
De echte kracht van de Lessenreeks is echter het fysieke aspect van iedere les. Nathalie kent als psychomotorisch therapeut als geen ander de meerwaarde van lichaamswerk en dus blijven de boeken in de tas, gaan de tafels aan de kant en leren de leerlingen al doende over zichzelf en over de ander. Annemarie beaamt dat: ‘Vooral hoogbegaafde leerlingen worden vaak op cognitief vlak uitgedaagd. Deze lessenreeks haalt hen uit het hoofd en in het lijf. Ik merk bovendien dat de boodschap veel sneller beklijft als ze hem fysiek ervaren. Zo deed ik een oefening met een ballon om het verschil tussen een fixed mindset en growth mindset duidelijk te maken. Leerlingen zeiden direct: “Oh, nu snap ik het.” Of ze komen er later op terug: “Weet je nog toen we dat trucje deden met die ballon?” En Bernadet kreeg van haar leerlingen het verzoek de les in te plannen tussen twee theorielessen in, want ‘jouw lessen geven zo lekker energie’. Ze stelt tevreden vast: ‘Iedereen heeft er baat bij. Uiteraard steek je in het primair onderwijs en het speciaal onderwijs een les wat praktischer in, en bij jongeren stel je wat meer zelfreflecterende vragen. Maar het kan allemaal.’
Uitgelicht: een voorbeeldactiviteit
Bernadet vervolgt: ‘Een van de activiteiten in de Lessenreeks is de volgende: Je zet een gevouwen figuurtje op tafel. De figuur ziet er heel simpel uit, maar lijkt onmogelijk om te vouwen. De opdracht is: kijk ernaar, raak ‘m niet aan en maak maar na. Ergens in het lokaal leg je een paar scharen neer, maar dat benoem je niet. Leerlingen reageren heel verschillend op deze opdracht. Sommigen duiken direct op de stapel vouwblaadjes en verfrommelen de een na de ander terwijl ze proberen te ontdekken hoe het moet. Sommigen zie je wikken en wegen: Ik wil wel knippen, maar mag dat? Durf ik om een schaar te vragen? En weer anderen kijken naar de buurman: Zeg jij het maar.
Een opdracht als deze maakt duidelijk wat je natuurlijke neiging is als je met een probleem aan de slag moet. Ben jij een goeie samenwerker? Of ben je een out-of-de-boxdenker en ga je toch het vouwblaadje aanraken? Dat is heel gaaf om te zien. Als docent kun je ook spelen met de opdracht door vooraf te zeggen: “De groep van gisteren had het met 2 minuten al voor elkaar.” Daarover kun je later met elkaar in gesprek: Wat doet zo’n opmerking met jou? En wat kun je ermee in de toekomst? Want dit soort opmerkingen ga je nog vaak horen in je leven. Zo levert een simpele opdracht verhelderende inzichten op, want hier komt gedrag naar voren dat op andere momenten ook optreedt.’
Resultaten
Nathalie concludeert: ‘Het mooiste aspect vind ik dat je theorie koppelt aan lichaamsbewustzijn. Dat hoeft niet eens altijd veel actie in zich te hebben. Soms laat je de leerlingen alleen iets op papier zetten. Bijvoorbeeld als je ze de werking van de linker en rechter hersenhelft wilt laten ervaren door ze een liggende 8 te laten tekenen. Of je laat ze met de ene hand rondjes draaien terwijl ze met de andere hand een lijn trekken van boven naar beneden. Eenvoudig, maar doeltreffend als je wilt ontdekken welke hersenhelft bij jou dominant is. Op die manier prikkelt de Lessenreeks allerlei zintuigen. Dat horen we ook terug van de jongeren zelf. Zij vinden de lessen een prettige manier om inzicht te krijgen in zichzelf en in het leven: in hoe je erin staat en wat maakt dat je reageert zoals je reageert.’
Aan de slag!
De Lessenreeks is ontstaan door een samenwerking tussen verschillende scholen voor voortgezet onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs. Inmiddels heeft elke schoollocatie van het Samenwerkingsverband VO2302 die deelneemt aan de PLG HB een exemplaar in huis. Valt jouw school daar niet onder? Voor bestellingen en meer info, stuur je een e-mail naar lessenreekszelfkennis@gmail.com.